T&E: EU-spoorwegfinanciering te veel gericht op megaprojecten, zorgwekkend voor belangrijke verbeteringen en uitrol ERTMS

Zeven grootschalige ‘megaprojecten’ hebben de afgelopen jaren een derde van de transportfondsen van de Connecting Europe Facility (CEF) van de EU opgeslokt, zo blijkt uit een nieuw rapport van NGO Transport & Environment (T&E). Dit onttrekt middelen aan andere vitale spoorverbeteringen, aldus de belangenorganisatie voor duurzaam vervoer, en ERTMS in het bijzonder.

Het rapport van T&E stelt dat het huidige financieringsmodel van de EU voor het spoor onevenwichtig is. Tussen 2021 en 2023 werd in totaal 6,6 miljard euro toegewezen aan grootschalige projecten, waaronder Rail Baltica, de Brenner-basistunnel en de Fehmarnbelt-tunnel – elk met een prijskaartje van meer dan 1 miljard euro en een looptijd tot in 2030. Daarentegen kregen tientallen goedkopere maar kritieke upgrades veel minder steun, met name ERTMS-upgrades, aldus T&E.

Grote projecten, grote vertragingen

Volgens het rapport zijn deze megaprojecten, hoewel ze essentieel zijn voor de voltooiing van het trans-Europees vervoersnetwerk (TEN-T), “kapitaalintensief” en leveren ze maar langzaam voordelen op. Rail Baltica alleen al was goed voor bijna een vijfde van alle CEF spoorwegfinanciering in de periode, maar de voltooiing is nu verschoven naar 2035. De Brenner-basistunnel heeft bijna 20 jaar vertraging opgelopen en zou nu in 2032 klaar moeten zijn.

In een recente financieringsronde was de vraag naar CEF transportfondsen drie keer zo groot als het beschikbare budget, wat de behoefte aan meer strategische toewijzingen onderstreept. T&E stelt dat een grotere focus op korte- en middellangetermijnprojecten de connectiviteit kan versnellen en emissies sneller kan terugdringen.

Carlos Rico, beleidsmedewerker spoor bij T&E, zei: “Megaprojecten hebben geholpen om het spoor de impuls te geven die het nodig heeft, maar ze onttrekken middelen aan andere vitale delen van het netwerk. De EU moet deze onbalans aanpakken en ervoor zorgen dat de Connecting Europe Facility alle noodzakelijke verbeteringen ondersteunt.”

Belangrijke upgrades, minder geld

Bij de niet-megaprojectinitiatieven kwam elektrificatie van het spoor naar voren als de best gefinancierde verbetering, waarvoor 3,1 miljard euro werd uitgetrokken (20% van de CEF-middelen die naar het spoor gingen), gevolgd door snelheidsverbeteringen van spoorlijnen met 2,8 miljard euro (18%). De meeste projecten om ontbrekende hogesnelheidslijnen aan te leggen bevinden zich echter nog in de studiefase en zijn nog niet in aanbouw.

In het rapport worden 84 projecten aangemerkt als “belangrijke verbeteringen”, gericht op doelstellingen zoals het vergroten van de capaciteit, het verbeteren van de snelheid van de lijnen en het standaardiseren van de spoorbreedtes. Toch was de gemiddelde financiering per verbeteringsproject slechts €70 miljoen, ver onder het gemiddelde van bijna €1 miljard voor elk megaproject.

Seinwezen blijft hangen in de trage rijstrook

Misschien wel het meest verontrustend voor T&E is het gebrek aan vooruitgang bij de uitrol van het gestandaardiseerde signaleringssysteem van de EU, het European Rail Traffic Management System (ERTMS). Tussen 2021 en 2023 werd slechts 0,7 miljard euro – of 3% van de CEF-transportenveloppe – besteed aan de invoering van ERTMS.

De voorlopige cijfers voor 2024 laten een boost zien voor ERTMS, wat de NGO een “positieve ontwikkeling noemt die het op een hoopvol pad zet”. Ze stellen echter dat “ERTMS-financiering nog steeds achterblijft bij andere essentiële upgrades, aangezien het slechts bijna een derde van de middelen voor spoorelektrificatie ontving”. Dit ondanks het feit dat ERTMS tegen 2030 wettelijk verplicht is op de belangrijkste TEN-T-corridors en een pijler is van grensoverschrijdende spoorweginteroperabiliteit.

In het rapport wordt opgemerkt dat landen als Duitsland, Frankrijk en Polen achterblijven met de invoering van ERTMS. T&E beveelt aan om het systeem te integreren in militaire mobiliteitsfinanciering om de cyberbestendigheid en het potentieel voor tweeërlei gebruik te vergroten.

De volgende EU-begroting

Nu meer dan driekwart van de CEF-middelen in de eerste drie jaar is uitgegeven, kunnen de aanpassingen die nodig zijn om de infrastructuur aan te passen aan de uitdagingen van vandaag niet naar behoren worden gefinancierd, aldus het rapport. “Hoewel het zinvol is om investeringen in een vroeg stadium te doen om infrastructuurprojecten effectief van de grond te krijgen, maakt dit de CEF kwetsbaar voor onverwachte ontwikkelingen.

Vooruitkijkend naar het volgende Meerjarig Financieel Kader (MFK) van de EU in juli 2025, roept T&E op tot een hergebalanceerde aanpak. Ten eerste zou de volgende CEF-ronde een groter budget moeten hebben om de hogere ambitie die voortvloeit uit de herziening van de TEN-T-verordening te weerspiegelen, stelt T&E. De belangengroep voor schoon vervoer en energie schat dat een verhoging van het CEF-spoorbudget met 25% een verdubbeling van de financiering voor cruciale verbeteringen mogelijk maakt, zonder dat de steun voor noodzakelijke megaprojecten wordt stopgezet.

De toekomst van specifieke transportfinanciering onder CEF is de laatste tijd wankel geweest, waarbij de Europese Commissie aanvankelijk twijfelde of ze in plaats daarvan voor nationale en regionale investeringsplannen zou gaan en het fonds dus zou opgaan in een bredere pot. Uit recent uitgelekte ontwerpwetgeving over de volgende langetermijnbegrotingsstrategie, waarover Euractiv en Politicoberichtten, blijkt echter dat CEF Transport nog steeds zijn plaats zal hebben.

Naar de mening van T&E is CEF Transport belangrijker dan ooit, maar het huidige model is overingeschreven, gefragmenteerd en levert niet de snelle integratie die de EU nodig heeft. Carlos Rico: “Het stimuleren van het spoor is van vitaal belang voor de Europese economie en defensie, maar de financiering moet in overeenstemming zijn met de infrastructurele doelstellingen. De EU-begroting, het plan voor hogesnelheidstreinen en de strategie voor militaire mobiliteit moeten prioriteit geven aan belangrijke verbeteringen en projecten voor tweeërlei gebruik.”

Lees meer:

• CEF transportfonds gered in nieuwe EU-begroting – maar met steeds sterkere nadruk op militaire mobiliteit
• Zorg voor ERTMS, maak 160 km/u de nieuwe norm en financier de hogesnelheid in het oosten: T&E’s nieuwste rapport over het spoor in de EU