Stil optimisme’: een insidersverhaal over wat de EU-begroting echt betekent voor de spoorwegen

De EU heeft voorgesteld om haar basisvervoersfonds te verdubbelen, O&O te stimuleren en de investeringen in militaire mobiliteit te vertienvoudigen. Maar wat betekent de ontwerpbegroting eigenlijk in de praktijk? Een insider uit de spoorwegsector die bekend is met de aanloop biedt een blik achter de schermen van het “significant positieve” resultaat – en wat er nog moet gebeuren om de financieringsbeloften om te zetten in echte impact.

Op papier is het langverwachte ontwerp van Brussel voor de volgende langetermijnbegroting van de EU, het Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2028-2034, opmerkelijk genereus voor de spoorwegsector. Niet alleen is de Connecting Europe Facility (CEF) voor transport – het belangrijkste financieringsinstrument van de EU voor grensoverschrijdende infrastructuur – gered van beëindiging en de bezuinigingen die over de hele linie in andere sectoren te zien zijn; het budget is zelfs verdubbeld tot 51,5 miljard euro.

Ondertussen wordt de financiering voor militaire mobiliteit vertienvoudigd ten opzichte van de huidige cyclus en Horizon Europe, het EU-potje voor R&D, gaat naar een geschatte 150 miljard euro. Zelfs het allesomvattende Europees Fonds voor Concurrentievermogen (ECF) ter waarde van 409 miljard euro zou verdere mogelijkheden kunnen creëren op het gebied van ontkoling, digitalisering en logistiek voor tweeërlei gebruik. De Commissie omschreef het als een begroting voor veerkracht, klimaatleiderschap en strategische autonomie – en het spoor voldoet aan alle drie de voorwaarden.

Van existentiële dreiging naar stille opluchting

Zes maanden geleden was de situatie echter niet zo rooskleurig. RailTech vernam in februari dat de Europese Commissie dreigde het CEF-fonds te beëindigen, waardoor de spoorwegsector tientallen miljarden aan toegewijde financiering dreigde te verliezen. Hoge transportfunctionarissen van de uitvoerende macht van de EU hadden ook gesuggereerd dat een groot deel van het budget voor spoorwegprojecten – ERTMS, bijvoorbeeld – niet langer dezelfde economische steun zou krijgen vanwege de noodzaak om de fondsen over te hevelen naar defensie-uitgaven.

“Als je bedenkt hoe de zaken ervoor stonden tussen november en januari – toen er echte zorgen waren dat de speciale spoorwegfinanciering geschrapt zou worden – is dit ontwerpresultaat een belangrijk positief punt”, vertelde een insider uit de spoorwegsector aan RailTech. De bron spreekt niet alleen zijn waardering uit voor de spoorwegsector en haar voorstanders, maar ook voor de nationale regeringen die in stilte steun betuigden aan het behoud van CEF Transport.

Een groot aantal nationale leiders schreven rechtstreeks naar Brussel om te benadrukken dat het transportfonds in deze begroting gered moest worden. “Zulke solidariteit is zeldzaam,” voegden ze eraan toe, waarbij ze opmerkten dat de uitkomst waarschijnlijk ook werd beïnvloed door signalen op hoog niveau van figuren als commissaris Draghi en het Letta-rapport over concurrentievermogen.

Industrie optimistisch, maar met voorwaarden

Spoorweggroepen zoals UNIFE, de beroepsorganisatie die de Europese spoorwegindustrie vertegenwoordigt, verwelkomden het ontwerp met enthousiasme. “Beleidsmakers moeten geprezen worden voor hun nadrukkelijke oproep om de CEF te behouden en te versterken”, zei UNIFE-directeur-generaal Enno Wiebe in een publieke verklaring. “Het meest op de EU gerichte investeringsinstrument voor de spoorwegen was in gevaar, maar is intact gebleven.

De Gemeenschap van Europese Spoorweg- en Infrastructuurbedrijven (CER) sloeg ook een optimistische toon aan en verklaarde dat het voorstel “een sterk politiek signaal is dat de EU gelooft in het transformatiepotentieel van het spoor”. De secretaris-generaal van de CER, Alberto Mazzola, waarschuwde echter dat “het uiteindelijke succes van het MFK zal afhangen van de vraag of de EU-wetgevers deze visie zullen volgen in de onderhandelingen met de lidstaten”.

En die onderhandelingen zullen waarschijnlijk inderdaad moeilijk zijn. Volgens de bron van RailTech werd de bekendmaking van de begroting aanzienlijk vertraagd door aanhoudende interne geschillen. “De omvang van de bezuinigingen op landbouw (30%) en de voorstellen voor nieuwe belastingen op EU-niveau leidden tot heftige reacties van sommige lidstaten”, aldus de bron. “Maar als de spoorwegsector eensgezind is, kunnen er goede dingen gebeuren.”

Dat gevoel van eenheid kan binnenkort op de proef worden gesteld. Hoewel de omvang van de financiering reden geeft tot optimisme, blijven de details over hoe de middelen zullen worden toegewezen – vooral binnen Horizon Europe en het nieuwe ECF – onzeker. “We weten nog steeds niet welke publiek-private partnerschappen prioriteit zullen krijgen. Dat zal duidelijker worden met de secundaire wetgeving die rond september of oktober wordt verwacht,” aldus de insider. “Dus ja, dit is een goed ontwerpresultaat. Maar het is niet het eindspel.”

Militaire mobiliteit en de budgettaire link met het spoor

Een andere verschuiving is het groeiende belang van militaire mobiliteit, die nu stevig verankerd is in de beweegredenen voor EU-vervoersinvesteringen. Transportcommissaris Apostolos Tzitzikostas maakte eerder deze maand in zijn toespraak voor het Europees Parlement duidelijk dat het vermogen van het spoor om zwaar militair materieel snel te verplaatsen nu een centraal aandachtspunt is. “We hebben wegen, bruggen en spoorwegen nodig die militair materieel aankunnen… dat binnen enkele dagen moet worden verplaatst, in plaats van binnen enkele weken”, zei hij, waarbij hij zelfs suggereerde dat het innovatiefonds steun zou kunnen verlenen aan diepladers voor het vervoer van tanks.

Voor de spoorwegsector is het nog “wazig” hoe de hernieuwde belangstelling van de Commissie voor militaire mobiliteit zich precies zal verhouden tot het spoor. “Het heen en weer gepraat tussen de Commissie, de transportindustrie, het Europees Defensieagentschap en anderen is nog steeds gaande”, aldus de bron van RailTech. “Er wordt een trechter gebouwd, er zit een logica in, maar we wachten op een definitieve pijpleiding.” Er circuleren blijkbaar al enquêtes in de transportsectoren om de industriële capaciteit en paraatheid te beoordelen.

Signalering en strategie

Een gebied waar de overlap bijzonder onvermijdelijk lijkt, is digitale signalering. Zoals de insider opmerkte, zal de toenemende aandacht van de EU voor militaire paraatheid vrijwel zeker opnieuw de aandacht vestigen op de gebrekkige staat van de signaleringsinfrastructuur over de grenzen heen. Hoewel de uitrol van Europa’s vlaggenschip ERTMS-technologie in sommige landen op gang komt, zorgen verschillen in implementatieniveaus en technische basislijnen nog steeds voor grote interoperabiliteitsproblemen aan de nationale grenzen.

Dit vormt niet alleen een serieuze uitdaging voor commerciële treinen, maar ook voor het efficiënt verplaatsen van militaire middelen door de EU. Hoewel er nog geen formele beslissingen zijn genomen, hebben recente militaire oefeningen in Duitsland bijvoorbeeld vertragingen door slechte grensoverschrijdende coördinatie aan het licht gebracht, wat erop wijst dat upgrades zoals ERTMS binnenkort misschien niet alleen als essentieel voor goederen- en passagiersverkeer zullen worden beschouwd, maar ook als een strategische prioriteit voor snelle militaire inzet.

Begroting nog steeds mistig, nog steeds politiek

Wat dit betekent voor de manier waarop de langetermijnfondsen van de EU zullen worden verdeeld over de Europese spoorwegsector – van fabrikanten tot infrastructuurbeheerders – is nog steeds mistig. En de sector zal zich sterk moeten blijven maken. “We moeten laten zien dat dit niet alleen gaat over mobiliteit van passagiers of zelfs goederenvervoer,” zei de bron. “Dit gaat over banen, klimaatdoelstellingen en de veiligheid van Europa. Het spoor kan alle drie leveren.” Maar ze erkenden ook dat de vooruitzichten afhankelijk zijn van politieke eenheid. “Wie zit er in de kamer, wie houdt de pen vast, welk voorzitterschap reageert wanneer. Zo werkt Brussel. Het is verre van zeker, maar we beginnen tenminste op de juiste plek.”

Aangezien zowel het Deense voorzitterschap van de Raad als het Europees Parlement later dit jaar met reacties zullen komen, liggen de definitieve cijfers nog lang niet vast. Maar als de kern van deze ontwerpbegroting klopt, heeft de EU een van haar meest nadrukkelijke investeringstoezeggingen aan het spoor gedaan in meer dan tien jaar. Of dat zich automatisch vertaalt in concrete resultaten – vooral voor grensoverschrijdende signalisatie zoals ERTMS of megaprojecten zoals Rail Baltica – zal afhangen van wat er verder gebeurt. Maar de boodschap van de sector is: “Stil optimisme”.

Lees meer:

• ‘We lopen voorop, maar we moeten voorop blijven lopen’: Waarom het nu tijd is om de EU te vragen om miljarden in spoor R&D – zelfs als het geld krap is
• Vertrouw niet op ons: toekomstige EU spoorwegfinanciering onzeker, zegt Commissie